Hans Wanders, CIO van Randstad Holding, vindt architectuur heel belangrijk. Toch gebruikt hij het woord zelden en is er niemand binnen zijn organisatie die de functie ‘architect' op zijn visitekaartje heeft staan. Architectuurbeslissingen zijn in zijn ogen businessbeslissingen, waarbij vanuit de IT iemand, puur vanuit zijn kennis of positie binnen de onderneming, de helpende hand kan bieden. De architect is binnen Randstad dan ook niet per definitie de bedenker van de architectuur.

"In mijn ogen is de vergelijking tussen digitale architectuur en de architectenrol in de bouwwereld een foute. Ik denk dat je digitale architectuur in het algemeen beter kunt vergelijken met een bestemmingsplan", aldus Hans Wanders, alvorens hij een stuk papier pakt en begint te tekenen. "Je begint daarbij misschien met een paar weilanden waarop je in de komende tien jaar wat wilt gaan bouwen. Dan komt hier een grote weg, hier nog wat kleinere wegen en hier woningen - sociaal, vrijstaand, geschakeld... Daar komt een winkelcentrum met bepaalde functies en met een zekere capaciteit. En dit wordt een bedrijvenpark. Ik kan me voorstellen dat er nog wel meer in zo'n plan staat, bijvoorbeeld dat huizen een maximale hoogte mogen hebben en op een bepaalde afstand van de weg moeten staan. Dit alles schept een kader hoe die wijk langzaam uit de grond kan verrijzen. Vorm en functie worden vastgelegd, nog voordat er één huis getekend is."
Voor de Randstad-CIO is architectuur bovendien een set van regels - geboden en verboden - die beperkingen opleggen en richting geven aan hoe je systemen en applicaties vormgeeft: "Ze moeten in een paar A4'tjes of in een korte presentatie aan de goegemeente uitgelegd kunnen worden. Die regels hebben bovendien een langere levensduur dan de onderliggende systemen zelf. Ze veranderen wel, want de architectuur leeft. De digitale architectuur verandert overigens duidelijk sneller dan die in de fysieke wereld, doordat er telkens nieuwe technologieën opkomen die nieuwe zaken mogelijk maken. Als je een wijk neerzet, dan staat die daar voor minstens 25 jaar, misschien wel 150. Er zijn geen IT-architecturen van vijftig jaar en ouder."
Volgens Wanders komt het meerjarige bestemmingsplan enigszins overeen met de modieuze term ‘enterprise architectuur'. Een andere benadering, die ten dele met die van het bestemmingsplan kan overlappen, is iets praktischer: "Een ontwerp op hoog niveau voor het realiseren van nieuwe functies of het oplossen van nieuwe problemen. Dit alles doorgaans met behulp van meerdere applicaties, systemen en technologieën."

Brokken
Het doel van digitale architectuur is bij Randstad het geheel van systemen hanteerbaar en beheersbaar te houden, meestal door het op te delen in brokken met duidelijke regels over wat er gebeurt in de grensvlakken. "Hierdoor creëer je meer snelheid en creativiteit, doordat meerdere teams onafhankelijk van elkaar aan de verschillende brokken kunnen werken. Je kunt taken namelijk beter verdelen, hergebruik wordt mogelijk, enzovoorts." De digitale architectuur hoort bovendien te harmoniëren met de bedrijfsstrategie en uiteindelijk een afspiegeling te zijn van de bedrijfscultuur. "Dus als hij in een isolement in eigenwijsheid en schoonheid is bedacht, dan is het niet goed."
"In die zin hou je altijd goede en slechte architecturen", vervolgt Wanders. "Al zijn zelfs de benefits van een goede architectuur heel ongrijpbaar. Deze kan goed gedocumenteerd zijn, technisch heel knap, in de genen zitten van mensen. Maar zo'n architectuur kan flexibiliteit bieden op punten waar de business deze niet nodig heeft en star zijn daar waar de business flexibiliteit wil. Zelfs wanneer je twee volledig uitgewerkte IT-architecturen naast elkaar zet, is het nog ontzettend moeilijk om te bepalen welke het beste is voor het bedrijf."
Wat in de ogen van de Randstad-CIO wel belangrijk is: een goede architectuur valt zowel qua acceptatie als in technisch opzicht niet om vanwege een paar uitzonderingen. "Als je ergens een geweldige commerciële kans krijgt, dan moet daarop ingespeeld kunnen worden. Het zal iedereen bovendien duidelijk zijn dat het écht om een uitzondering gaat, zodat niet meteen het hek van de dam is."

Eigenaar
Als CIO draagt Wanders binnen de holding de eindverantwoordelijkheid voor de digitale architectuur. Op landniveau is de IT-manager de aanjager, beslisser en eigenaar. Bij Randstad is er evenwel niemand met de titel ‘architect' op zijn visitekaartje. Wanders: "Echte architectuurbeslissingen zijn businessbeslissingen. Op het moment dat je een architectuur tekent, maak je businesskeuzes. De IT-manager kan beoordelen of nieuwe ontwerpen binnen de architectuurkaders blijven. Hij kan zich daarbij wel laten helpen door iemand die je een ‘architect' zou willen noemen, maar dan dus eerder gebruikt als aanduiding van een niveau en/of rang dan als aanduiding van een functie. Voor mijn gevoel zijn de begrippen architect en architectuur dus ook niet een-op-een gekoppeld, in de zin dat de architect per definitie degene is die de architectuur bedenkt."
Randstad Holding doet zijn IT grotendeels land voor land, of werkmaatschappij voor werkmaatschappij. "Er zijn dingen die we samen doen en er zijn regels, bijvoorbeeld dat alle werkmaatschappijen eens per maand bestanden met informatie over internationale klanten sturen naar één centraal datawarehouse. En dat iedereen zijn eigen e-mailsysteem heeft, maar één gezamenlijk adressenboek. Zo zijn er nog een paar dingen, maar verder ben ik gauw uitgesproken. Het is een redelijk eendimensionale architectuur, het past echt op een paar A4'tjes."
Nederland is na Frankrijk het grootste land. Alle werkmaatschappijen maken gebruik van één shared-servicescenter, één netwerk en de vestigingen van die werkmaatschappijen gebruiken één instance van dezelfde applicatie. Wel zijn er totaal gescheiden kandidaat- en klantendatabases, want het zijn bedrijven die echt concurreren. Hoewel binnen de aanpak om tot één systeem te komen architectuurbeleid een noodzakelijke voorwaarde is, heeft Wanders dat destijds nooit als architectuur bestempeld. "Wij hebben hier gewoon een besluit genomen om gezamenlijk een applicatie te ontwikkelen. De oude was technisch en qua structuur verouderd, omdat deze een database per vestiging had. Inmiddels hebben we een zeer gecentraliseerde infrastructuur die wordt bestuurd en verder ontwikkeld door een set van regels."
Randstad heeft in Nederland één grote centrale applicatie die Mondriaan heet. "Met het blauw van Randstad, het rood van Tempo-Team, het geel van Capac, en het zwart van Yacht. En een heldere lijn. De applicatie was gebaseerd op niet de allermodernste technologie. Vorig jaar hebben we daar een update op gedaan. Ook heb ik, toen nog als directeur van I-bridge (de interne IT-dienstverlener van Randstad in Nederland, red.), samen met mijn team en ondersteund door een externe architect, een nieuw architectuurraamwerk gemaakt voor de toekomst. Dat hebben we toen Metropool genoemd; ik realiseer me nu dat dit mooi aansluit op mijn idee van architectuur als stadsplanning."

Businesscase
Iedereen die zegt dat hij een businesscase maakt en daar vervolgens een architectuur op baseert, die jokt volgens Wanders toch wel een klein beetje. "Je kunt wel wat sommetjes maken en je ideeën over bepaalde zaken zoveel mogelijk proberen te kwantificeren, maar er is geen businesscase voor digitale architectuur. Dat suggereert namelijk dat er kosten en opbrengsten aan verbonden zijn. Stel je voor dat ik een dag nadenk over architectuur en vervolgens die uren moet verantwoorden... Het moet toch niet gekker worden? Je overlegt gewoon met collega's uit de business, maakt een afweging en je bepaalt of je het wel of niet doet. Architectuur is bij ons in die zin een onderwerp dat regelmatig op de agenda van het IT-management staat."
"De slag om de klant en de slag om de kandidaat worden door internet en andere ontwikkelingen binnen de IT steeds belangrijker. Het koppelen met externe klanten is een belangrijk en ingewikkeld architectuurvraagstuk. Toch geloven wij dat matchen mensenwerk is, ondersteund door de computer die long- en shortlists maakt. Maar uiteindelijk gaat het ook om gevoel."

Due diligence
De Randstad-CIO heeft recent een fusie achter de rug. Bij de due diligence speelden de architectuur en de rol van de IT wel degelijk een rol. "We lazen in het jaarverslag dat de IT bij Vedior veelal niet per land, maar per werkmaatschappij werd gedaan. Dus geen centrale systemen. Op basis van de wet van de grote aantallen mocht je concluderen dat de risico's beperkt en geïsoleerd zouden zijn. Idealiter zou je wel nog een blik hebben geworpen op de systemen van een paar grote werkmaatschappijen, maar daar was op dit moment geen mogelijkheid toe. We waren er dus snel mee klaar."
Nadat de fusie een feit was, besloot Randstad om in de meeste landen de uitzendbedrijven te integreren. In het professionele segment doet men voorlopig nog even niets. "Aan mij de taak om richtlijnen te geven voor de integratie van de systemen van de uitzendbedrijven in de diverse landen. Ik heb dat weer op één A4'tje gedaan. Ik heb gezegd dat ze alleen moeten nadenken over het samenvoegen van IT-systemen als je ook daadwerkelijk van plan bent de businesses te integreren. En als je dingen samenvoegt, kies dan van kop tot staart voor de systemen van een van de partners. Wee je gebeente als je gaat mixen en matchen: dat is een recept voor ellende! Punt drie: doe het snel. Dit beleid is in acht van de tien landen zo uitgevoerd. Daar had we geen architect voor nodig, alleen ons gezonde verstand."
Wanders is het eens met de suggestie dat hij, ondanks de decentrale structuur, op een hoger niveau wel van dezelfde bouwblokken gebruik zou kunnen maken om op deze manier te profiteren van de schaalgrootte: "Standaardcomponenten zijn daarvan een voorbeeld. Maar door de grote lokale diversiteit, op allerlei niveaus en de complexiteit van de interfaces vallen de voordelen heel erg tegen. Daar hebben we internationaal geen goede ervaringen mee. Ik denk dat het standaardiseren van ideeën en functionele ontwerpen veel belangrijker is dan het vastleggen van die ideeën in standaard software."
Randstad werkt nu aan de ontwikkeling van een nieuw internetconcept, vooral gericht op het werven van kandidaten. Wanders: "Een ‘bricks en clicks'-ontwerp. De processtroom, de navigatie en de look & feel zijn tot de laatste pixel als standaard ontworpen. De landenorganisaties hebben we een keuze gegeven. Ze kunnen gebruikmaken van een centraal ontwikkelde component, of ze kunnen het ontwerp inbouwen in hun eigen systeem. Het is in mijn ogen een aardig voorbeeld van een ontwerp waarin business, marketing, componenten en architectuur verweven zitten."